DTGUA Nedir? Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanları

DTGUA, inşaat sektöründe son yıllarda sıklıkla duyduğumuz ancak anlamı çoğu kez belirsiz kalan bir kısaltma. Bir inşaat mühendisi için kariyer basamağı, bir yapı sahibi için yasal bir zorunluluk, bir belediye için ise proje onayının ön koşulu olan DTGUA, Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanı anlamına gelir.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018), binaların deprem etkisi altında tasarımı sırasında bazı özel mühendislik konularında bağımsız uzman gözetimi ve kontrolü zorunluluğu getirir. Bu gözetim ve kontrolü kimin, hangi yetkinlikle yapacağını belirleyen sınıflandırma ise DTGUA sistemidir. Yani DTGUA, tasarım gözetmenlerinin hangi teknik alanda yetki sahibi olduğunu gösteren bir belgelendirme kodudur.

Bu yazıda DTGUA sisteminin ne olduğunu, hukuki dayanağını, 5 farklı uzmanlık alanını birer birer ve hangi binalarda hangi DTGUA’nın zorunlu olduğunu mühendislik saha deneyimimizle açıklıyoruz.

DTGUA Nedir? Genel Tanım

DTGUA, Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanı ifadesinin kısaltmasıdır. 28 Eylül 2022 tarihli 31967 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Özellik Arz Eden Binaların Tasarım Gözetimi ve Kontrolü Hizmetlerine Dair Yönetmelik” ile hukuki düzenlemeye kavuşmuştur.

Sistemin özü şudur: TBDY-2018’in 1.3 maddesi, belirli özel uzmanlık gerektiren deprem hesap ve tasarım konularında yapı sahibinin bağımsız bir tasarım gözetmeninden hizmet almasını zorunlu kılar. Bu konular, gerektirdiği uzmanlık derinliğine göre 5 ayrı alt alana bölünmüştür ve her bir alt alan bir DTGUA kodu ile tanımlanır.

DTGUA belgesi alan inşaat mühendisleri, Bakanlığın kamuya açık listesinde ilan edilir ve yapı sahipleri bu listeden kendi projelerinin gerektirdiği uzmanlık alanına göre gözetmen seçer.

DTGUA Sistemi Neden Kuruldu?

Türkiye’nin deprem kuşağında yer alan bir ülke olması ve özellikle 1999 Marmara, 2011 Van ve 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremlerinde yapı hasarlarının ortaya koyduğu gerçekler, yüksek risk içeren projelerde tasarım aşamasında bağımsız mühendislik kontrolünün ihtiyaç olduğunu gösterdi.

Proje müellifinin kendi hesabını kendisinin onaylaması, ister istemez bir “çifte rol” yaratıyor. DTGUA sistemi bu çelişkiyi ortadan kaldırıyor: proje müellifi hesabı yapıyor, tasarım gözetmeni ise bağımsız olarak kontrol ediyor ve yönetmeliğe uygunluğu doğruluyor.

Bu mantık, özellikle karmaşık mühendislik hesapları içeren yüksek binalarda, deprem yalıtımlı binalarda ve performans tabanlı tasarım gerektiren projelerde büyük önem taşıyor. Çünkü bu tür projelerde hata riskinin sonuçları düşük yapılı konutlara göre çok daha ağır.

DTGUA Uzmanlık Alanları ve Kapsamları

Yönetmeliğin Ek-1 tablosunda her bir DTGUA alanının kapsamı teknik detayıyla tanımlanır. Her alanın kendine özgü teorik altyapısı, yazılım ihtiyacı ve deneyim gereksinimi vardır. Bir gözetmen, birden fazla DTGUA alanında belge alabilir ancak her bir alan için ayrı başvuru ve ayrı değerlendirme şarttır.

DTGUA-1: Deprem Kayıtlarının Seçimi, Ölçeklendirilmesi ve Dönüştürülmesi

DTGUA-1 uzmanı, zaman tanım alanında (time history) deprem hesabı yapılırken kullanılacak deprem ivme kayıtlarının seçimi, ölçeklendirilmesi ve gerektiğinde spektral olarak dönüştürülmesi işlemlerinin kontrolünü yapar.

Bu işlem ilk bakışta teknik bir ayrıntı gibi görünse de, zaman tanım alanında yapılan bir analizin doğruluğunu doğrudan belirleyen bileşendir. Yanlış seçilmiş veya hatalı ölçeklenmiş bir deprem kaydı, binanın gerçek deprem davranışını yansıtmayan sonuçlar üretir — ve bu sonuçlar binanın tasarımına temel oluşturur. Dolayısıyla DTGUA-1 uzmanlığı, deprem mühendisliğinin en kritik giriş kapılarından biridir.

Bu alan özellikle DTGUA-3, DTGUA-4 ve DTGUA-5 ile birlikte çalışır: yüksek bina, performans değerlendirmesi veya izolatörlü bir yapı için zaman tanım alanında analiz yapılıyorsa, DTGUA-1 uzmanı deprem kaydı setini kontrol etmek üzere heyete dahil edilir.

DTGUA-2(a): Doğrusal Olmayan Zemin Davranış Analizleri

DTGUA-2(a) uzmanlığı, depremin zemin içinde yayılırken doğrusal olmayan davranış gösterdiği durumların analizi ile ilgilidir. Özellikle yumuşak kil, sıvılaşma potansiyeli taşıyan zeminler veya karmaşık jeolojik koşullara sahip arsalarda, yüzeyde hissedilen deprem hareketi doğrusal elastik hesaplardan farklılaşır.

Bu alan, inşaat mühendisliğinin geoteknik ve deprem mühendisliği kesişiminde yer alır. DTGUA-2(a) gözetmeni, sıvılaşma analizlerini, kayma dalgası hız profillerini, zemin amplifikasyon hesaplarını ve nonlinear site response sonuçlarını değerlendirir.

DTGUA-2(b): Yapı-Kazık-Zemin Etkileşimi Hesapları

DTGUA-2(b), kazıklı temellerin deprem etkisi altındaki doğrusal olmayan davranışını inceler. Yüksek binalarda, sıvılaşma riskli zeminlere oturan yapılarda veya yumuşak zemin üzerindeki büyük yapılarda kazık-zemin etkileşimi deprem performansını doğrudan etkiler.

Burada kritik nokta: klasik “sabit mesnet” kabulü ile kazık üzerindeki bir binayı analiz etmek yanlış sonuçlar verebilir. Kazıkların, çevresindeki zeminin ve üst yapının birlikte (coupled) analiz edilmesi gerekir. DTGUA-2(b) uzmanı bu analizlerin doğru kurgulanıp kurgulanmadığını denetler.

DTGUA-3: Doğrusal Olmayan Yapı Analizleri (Performans Tabanlı Tasarım)

DTGUA-3, çok modlu itme yöntemi (pushover) and zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap konularını kapsar. Bu alan, TBDY-2018’in getirdiği en büyük paradigma değişikliklerinden biri olan şekil değiştirmeye göre değerlendirme ve tasarım yaklaşımının mühendislik kontrolünü sağlar.

DTGUA-3 özellikle iki büyük proje tipinde ön plana çıkar:

Birincisi, mevcut binaların performans değerlendirilmesi ve güçlendirme projeleri. TBDY-2018 Bölüm 15 kapsamında yapılan değerlendirmelerde, binanın göçme öncesi, kontrollü hasar ve sınırlı hasar performans seviyeleri için doğrusal olmayan hesaplar yapılır. Bu hesapların gözetimi DTGUA-3 uzmanlığındadır.

İkincisi, yeni yüksek ve karmaşık binalarda performans tabanlı tasarım. BYS-2 ve üzeri bazı yapı tiplerinde, yönetmelikte tanımlı eşdeğer deprem yükü ya da mod birleştirme yöntemleri yetersiz kalır ve doğrusal olmayan analiz gerekir. DTGUA-3 bu analizleri kontrol eder.

Statek olarak mevcut bina güçlendirme and bina performans analizi hizmetlerinde yoğun olarak karşılaştığımız alan da tam olarak budur. DTGUA-3’ün kapsamı, gereksinimleri ve uygulama örneklerine dair detaylı bilgi için DTGUA-3 Nedir? Doğrusal Olmayan Analiz ve Şekil Değiştirmeye Göre Değerlendirme Rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.

DTGUA-4: Yüksek Bina Taşıyıcı Sistemlerin Deprem Tasarımı

DTGUA-4, Bina Yükseklik Sınıfı 2 (BYS-2) ve 3 (BYS-3) kapsamındaki yüksek binaların taşıyıcı sistem analizi ve tasarımının gözetimini kapsar. Deprem Tasarım Sınıfı 1a ve 2a olan yüksek binalarda zorunludur.

Bu uzmanlık alanı, pratikte çekirdekli perde, çerçeveli perde, çerçeveli çekirdek, dual sistem gibi yüksek bina taşıyıcı sistemlerinin tasarımının kontrolünü içerir. Yüksek binalarda önemli bir teknik fark yaratan konu, ikinci mertebe etkiler, rüzgâr-deprem kombinasyonu ve yüksek mod katkılarıdır — DTGUA-4 uzmanı tüm bu unsurları denetler.

Yönetmelik, DTGUA-4 ve DTGUA-5 uzmanlarının aynı anda hizmet verebilecekleri iş sayısını 5 ile, toplam inşaat alanını ise 360.000 m² ile sınırlar. Tek bir iş üstlenilmesi durumunda bu üst sınır uygulanmaz.

DTGUA-5: Deprem Yalıtımlı Bina Taşıyıcı Sistemleri

DTGUA-5, sismik izolatör (deprem yalıtım) sistemleri kullanılan binaların tasarım gözetimini kapsar. Hastane, hayati önem taşıyan kamu binaları, veri merkezleri ve bazı özel ticari binalarda sıkça tercih edilen bu sistem; binanın temeli ile üst yapısı arasına yerleştirilen izolatörlerle deprem enerjisini soğurur.

Deprem yalıtımlı yapılarda normal bina tasarımından çok daha karmaşık bir analiz zinciri gereklidir. İzolatörün deformasyon kapasitesi, yer değiştirme talebi, yangın ve rüzgâr yükü etkileşimi, geri dönüşsüz deformasyonlar — hepsi ayrı birer mühendislik problemi.

Deprem yalıtımlı binalarda DTGUA-5 gözetmeni tek başına çalışmaz: aynı projede DTGUA-1 (deprem kaydı seçimi) ve DTGUA-2 (doğrusal olmayan zemin/kazık analizi gerekli ise) uzmanları ile birlikte heyet oluşturur. Heyetin koordinasyonunu DTGUA-5 gözetmeni sağlar ve nihai raporu imzalar.

Hangi Projede Hangi DTGUA Gerekir?

Bu, yapı sahiplerinin en sık sorduğu sorudur. Cevabı projenin özelliklerine göre değişir, ancak genel bir çerçeve şöyle çizilebilir:

Standart konut ve ticari yapılar (BYS-1, DTS-3 ve 4): Kural olarak DTGUA gerekmez. Yapı denetimi yeterlidir.

Yüksek binalar (BYS-2, BYS-3, DTS-1a, 2a): DTGUA-4 zorunludur. Proje zaman tanım alanında analiz gerektiriyorsa DTGUA-1 de eklenir. Temel sistemi kazıklı ve zemin yumuşak ise DTGUA-2(b) heyete katılır.

Deprem yalıtımlı binalar: DTGUA-5 zorunludur. DTGUA-1 ve gerektiğinde DTGUA-2 heyete eklenir.

Mevcut binaların güçlendirilmesi ve performans değerlendirmesi: DTGUA-3 zorunludur. Zemin davranışı özel analiz gerektiriyorsa DTGUA-2 de dahil olur.

Yeni yapılacak binalarda doğrusal olmayan analiz gereksinimi: Yönetmelik doğrusal olmayan analiz kullanımını öngörüyorsa DTGUA-3 devreye girer.

Sıvılaşma riski ve yapı-zemin etkileşimi analizleri gerektiren özel zeminler: DTGUA-2(a) veya (b) — projenin geoteknik raporuna göre.

DTGUA Belgesi Nasıl Alınır?

DTGUA belgesi almak için başvuracak inşaat mühendisinin yerine getirmesi gereken ön koşullar şunlardır:

İnşaat mühendisliği lisans mezunu olmak ve en az 5 yıl mesleki fiili deneyime sahip bulunmak
Başvurulan uzmanlık alanında ilgili proje deneyimine, yayına veya akademik birikime sahip olmak
Kendi isteği dışında daha önce sicilden çıkarılmamış olmak
Mesleki faaliyetten sürekli yasaklanmamış olmak

Başvurular Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na fiziki evrakla yapılır. Her bir uzmanlık alanı için ayrı başvuru dosyası ve ayrı ücret ödenir. Özellikle DTGUA-4 belge sahipleri, aynı zamanda DTGUA-3 kapsamına da dahil sayılır ve DTGUA-3 için ayrı ücret ödemez.

Başvurular Özel Binalar Teknik Komisyonu tarafından yönetmeliğin Ek-2’sindeki puanlama kriterleriyle değerlendirilir. Asgari 60 puan alan adaylar belgelendirilir ve sicile kaydedilir.

DTGUA-1, DTGUA-2 ve DTGUA-3 için ilgili alanda yüksek lisans/doktora yapmış veya halen öğretim üyesi olmak tek başına yeterlilik koşulunu sağlar. DTGUA-4 ve DTGUA-5 için ise puanlama kriterleri (başvuru değerlendirmesinde 3 numaralı göstergeden en az 8 puan alınmak kaydıyla toplam 42 puan) sağlanır.

Belge başvurusu ve tasarım gözetmenliği süreciyle ilgili daha ayrıntılı bilgi için Tasarım Gözetmeni Uzmanı Nedir? 2026 Rehberi yazımızı inceleyebilirsiniz.

DTGUA Hizmet Bedelleri Nasıl Hesaplanır?

Hizmet bedeli, yönetmeliğin Ek-2 pursantaj tablolarına göre ve asgari ücret baz alınarak hesaplanır. Genel çerçeve şu şekilde özetlenebilir:

DTGUA-4 ve DTGUA-5 için bedel, toplam inşaat alanı ve pursantaj oranına göre belirlenir
DTGUA-2(b) hizmeti alınan işlerde DTGUA-2(a) bedeli ayrıca hesaplanmaz
DTGUA-1 için bedel, DTGUA-4/5 bedelinin 1/5’i olarak belirlenir ve asgari ücretin 10 katını aşamaz
Bir blokun 4 kat üzerinde tekrarlandığı projelerde, her ek uygulama için bedele %5 ilave yapılır
1.000 m²’nin altındaki projelerde asgari ücretin yarısı, 2.500 m²’yi geçen projelerde 1,5 katı gibi kademeli formüller uygulanır

Ücret hesaplamasının net rakamsal projeksiyonu, projenin m², uzmanlık alanları kombinasyonu ve BYS sınıfına göre proje bazlı yapılır. Statik proje fiyatları ile DTGUA hizmet bedelleri birbirinden farklı kalemler olduğundan, proje bütçesi hazırlanırken ikisinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.

DTGUA ile Yapı Denetimi Arasındaki Fark

Tasarım gözetmenliği ile yapı denetimi çoğu zaman karıştırılır. Oysa ikisi birbirini tamamlayan ancak tamamen farklı görevler üstlenir:

Yapı denetimi, 4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun kapsamında görev yapar. Odaklandığı alan inşaat aşamasıdır — yani projenin sahada uygulanması sırasındaki mühendislik kontrolü.

DTGUA kapsamındaki tasarım gözetmenliği ise inşaat başlamadan önce, projenin hesap ve tasarım aşamasında bağımsız uzman kontrolü sağlar. Yönetmelik şöyle der: “Tasarım gözetimi ve denetimi süreçlerinde yapılan iş ve işlemler yapı denetim uygulamalarına engel teşkil etmez.” Yani iki mekanizma paralel yürür ve birbirinin yerine geçmez.

Statek ve DTGUA Kapsamındaki Hizmetler

Statek olarak 15 yılı aşkın süredir mühendislik müşavirliği alanında hizmet veriyor; statik proje, bina performans analizi, güçlendirme tasarımı, zemin etüdü değerlendirmesi ve proje yönetimi konularında paydaşlarımıza bütünleşik bir danışmanlık sunuyoruz. Bina mühendisliği and afet risk yönetimi hizmetlerimizle DTGUA süreçlerinde uçtan uca destek sağlıyoruz.

TBDY-2018 kapsamındaki projelerinizin DTGUA süreçlerinde; gözetmen seçiminden sözleşme aşamasına, hizmet kapsamının belirlenmesinden nihai rapor koordinasyonuna kadar her adımda yanınızdayız. Özellikle mevcut binaların performans değerlendirmesi ve güçlendirme tasarımını kapsayan DTGUA-3 süreçlerinde sahip olduğumuz saha deneyimi, projenizin hem zaman hem maliyet açısından verimli ilerlemesine katkı sağlıyor.

Projenizin DTGUA kapsamında olup olmadığını değerlendirmek ve ihtiyaçlarınıza yönelik danışmanlık almak için Statek iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

DTGUA ile TGUA aynı şey midir? Evet, aynı kavramı ifade ederler. TGUA (Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanı), 2018-2022 döneminde geçerli olan 11 Ocak 2019 tarihli Tebliğ’de kullanılan kısaltmaydı. 28 Eylül 2022 tarihli yeni yönetmelikle birlikte, özellikle deprem uzmanlık alanları için “D” öneki eklendi ve DTGUA (Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanı) olarak güncellendi. Kamuda ve akademide iki kısaltma hâlâ birbirinin yerine kullanılabiliyor.

Bir proje birden fazla DTGUA kapsamına girer mi? Evet, sıklıkla girer. Örneğin deprem yalıtımlı bir yüksek bina DTGUA-4, DTGUA-5 ve DTGUA-1’i aynı anda gerektirebilir. Bu tür projelerde her biri ayrı uzmanlardan oluşan bir gözetim heyeti kurulur ve heyet koordinasyonu genellikle DTGUA-5 veya DTGUA-4 uzmanına verilir.

Jeoloji veya jeofizik mühendisi DTGUA belgesi alabilir mi? Yönetmeliğin mevcut haline göre, DTGUA belgeleri ağırlıklı olarak inşaat mühendislerine verilmektedir. Ancak yönetmelikteki bazı not ve ekler, TBDY-2018’de belirtilen diğer meslek mensuplarının başvuru hakkını saklı tutuyor. Güncel liste ve kabul edilen meslek grupları için CSB Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü’nün resmi sayfasını takip etmek gerekir.

DTGUA gözetmeni projede kaç defa rapor hazırlar? Gözetmen, kesin proje aşamasında ve uygulama projesi aşamasında olmak üzere aşama bazlı raporlar düzenler. Ayrıca projede tespit edilen her hata/eksiklik için yazılı bildirim yapar. Hizmet sonunda ise nihai gözetim raporu and iş bitirme tutanağı hazırlanır. Tüm bu belgeler e-TGU sistemi üzerinden Bakanlığa bildirilir.

DTGUA listesine nereden ulaşabilirim? Bakanlığın güncel tasarım gözetmenliği listesi CSB Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü resmi sayfasından kamuya açık olarak erişilebilir. Liste düzenli olarak güncellenir; yapı sahipleri bu listeden ihtiyaç duydukları uzmanlık alanına göre gözetmen seçebilir.

DTGUA süreci deprem dayanıklılık raporu almak için yeterli mi? İkisi farklı süreçler. Deprem dayanıklılık raporu, mevcut bir binanın performansını değerlendiren teknik raporun adıdır. DTGUA ise bu raporun hazırlanması sırasında yapılan doğrusal olmayan analizlerin bağımsız uzman gözetimidir. Dayanıklılık raporu hazırlanırken, raporun dayandığı analiz DTGUA-3 kapsamına giriyorsa paralel olarak gözetmen hizmeti de alınır.