DTGUA-3 Nedir? Doğrusal Olmayan Analiz ve Şekil Değiştirme

Mevcut bir binanın depreme karşı dayanımını değerlendirmek ya da yeni yapılacak bir binayı performans tabanlı yöntemlerle tasarlamak isteyen her mühendislik süreci, eninde sonunda aynı kavramla karşılaşır: doğrusal olmayan analiz. Ve bu analizlerin bağımsız mühendislik kontrolünden sorumlu olan uzmanlık alanı DTGUA-3’tür.

DTGUA-3, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin (TBDY-2018) getirdiği en önemli paradigma değişikliklerinden birinin — şekil değiştirmeye göre değerlendirme ve tasarım yaklaşımının — mühendislik kontrol mekanizmasıdır. Mevcut binaların güçlendirilmesinden yeni karmaşık yapıların performans tabanlı tasarımına, deprem riskli yapıların değerlendirilmesine kadar geniş bir uygulama yelpazesi vardır.

Statek olarak 15 yılı aşkın süredir statik proje, bina performans analizi ve güçlendirme tasarımı hizmetleri verdiğimiz sahada en yoğun karşılaştığımız uzmanlık alanı da budur. Bu yazıda DTGUA-3’ün ne olduğunu, teknik kapsamını, hangi binalarda zorunlu olduğunu ve pratik uygulamada nelere dikkat edilmesi gerektiğini deneyimlerimizle açıklıyoruz.

DTGUA-3 Nedir?

DTGUA-3, Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanı — 3 ifadesinin kısaltmasıdır. 28 Eylül 2022 tarihli 31967 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Özellik Arz Eden Binaların Tasarım Gözetimi ve Kontrolü Hizmetlerine Dair Yönetmelik” ile hukuki çerçeveye kavuşmuştur. DTGUA sisteminin tüm alanlarını ve genel çerçevesini kapsayan rehberimiz için tıklayın.

Yönetmeliğin Ek-1 tablosuna göre DTGUA-3 uzmanlığının teknik kapsamı iki ana hesap yöntemini içerir:

Çok Modlu İtme Yöntemi ile Doğrusal Olmayan Hesap (pushover analysis)
Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap (nonlinear time history analysis)

Bu iki analiz yöntemi, binaların deprem davranışını elastik kabulün ötesinde gerçek nonlinear davranışı ile modelleyen hesap teknikleridir. Bir başka deyişle: klasik yönetmelik yöntemleri (eşdeğer deprem yükü, mod birleştirme) depremde binanın elastik kalacağını varsayar. Doğrusal olmayan yöntemler ise binanın depremde plastikleşeceğini, hasar alacağını ve bu hasar seviyesinin kontrol edilmesi gerektiğini kabul eder.

İşte tam bu noktada DTGUA-3 uzmanı devreye girer: Hesaplanan hasar seviyesinin yönetmelikte tanımlanmış performans hedefleriyle uyumlu olduğunu, kullanılan yazılım modelinin doğru kurgulandığını ve sonuçların güvenilir olduğunu bağımsız bir uzman gözle denetler.

DTGUA-3 Hangi Projelerde Zorunludur?

DTGUA-3 uzmanlığının devreye girdiği üç ana proje grubu vardır. Her biri için ayrı ayrı bakalım.

1. Mevcut Binaların Performans Değerlendirilmesi

TBDY-2018’in 15. Bölümü, mevcut binaların deprem performansının değerlendirilmesi ve güçlendirilmesi için detaylı bir mühendislik çerçevesi tanımlar. Bu bölüm kapsamında yapılan değerlendirmelerde, binanın şekil değiştirmeye göre değerlendirme yöntemleriyle analiz edilmesi gerekir.

Pratikte bu şu anlama gelir: Binanın taşıyıcı elemanlarının (kolon, kiriş, perde) mevcut durumları, donatı detayları ve malzeme kaliteleri sahadan tespit edilir; bunlar yazılıma bir nonlinear model olarak girilir; itme analizi veya zaman tanım alanında doğrusal olmayan analiz yapılarak binanın hangi deprem seviyesinde hangi hasar durumuna ulaşacağı hesaplanır.

Sonuç, binanın performans durumunu gösteren performans seviyelerinde değerlendirilir: Kesintisiz Kullanım (KK), Sınırlı Hasar (SH), Kontrollü Hasar (KH) ve Göçmenin Önlenmesi (GÖ). Binanın kullanım amacına göre bu seviyelerden hangisinin hedeflendiği belirlenir; hesaplanan performans hedeften düşükse güçlendirme projesi gündeme gelir.

İşte bu tüm süreç DTGUA-3 uzmanının gözetimi altında yürütülür. Bina güçlendirme süreçleriyle ilgili detaylı bilgi için Bina Güçlendirme Fiyatları ve Aşamaları: 2025 Detaylı Rehber and Bina Güçlendirme ile Evinizi ve Yatırımınızı Nasıl Kurtarırsınız? yazılarımızı inceleyebilirsiniz.

2. Yeni Yapılacak Binalarda Doğrusal Olmayan Hesap Gerektiren Durumlar

Yeni bir bina tasarlarken, yönetmelikte tanımlı eşdeğer deprem yükü veya mod birleştirme yöntemleri bazı durumlarda yetersiz kalır. Özellikle:

Taşıyıcı sistemi düzensiz olan binalarda
Yüksek bina taşıyıcı sistemlerinde bazı özel tasarım kararları alındığında
Belirli geometrik ve dinamik özellikler gösteren binalarda
Yönetmeliğin izin verdiği “alternatif tasarım yolunu” seçen projelerde

Yönetmelik, bu durumlarda projenin doğrusal olmayan analiz ile doğrulanmasını isteyebilir. Böyle bir analiz yapılıyorsa, DTGUA-3 uzmanından tasarım gözetimi hizmeti alınması zorunludur.

Bu projelerde analiz heyeti çoğunlukla tek bir uzmanla sınırlı kalmaz: Zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap yapılıyorsa DTGUA-1 (deprem kaydı seçim ve ölçekleme), zemin doğrusal olmayan davranış gösteriyorsa DTGUA-2 uzmanları da projeye dahil olur. DTGUA-3 uzmanı ise genellikle üst yapı analizinin koordinasyonunu üstlenir.

3. Riskli Yapı Tespiti Sonrası Güçlendirme Alternatifleri

6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun kapsamında “riskli yapı” olarak tespit edilen binalar için iki temel seçenek vardır: yıkıp yeniden inşa etmek veya güçlendirmek.

Yıkım kararı ekonomik, sosyal veya bina özelliğine bağlı sebeplerle her zaman en uygun çözüm olmayabilir. Bu noktada güçlendirme seçeneği değerlendiriliyorsa, güçlendirme projesinin hazırlanması ve onaylanması sürecinde DTGUA-3 uzmanının gözetimi zorunlu hale gelir. Uzman; mevcut yapının analizinin doğru yapıldığını, güçlendirme sonrası performansın hedeflenen seviyeye ulaştığını ve uygulanan tekniklerin mühendislik kurallarına uygun olduğunu denetler.

DTGUA-3 Kapsamındaki Teknik Analiz Yöntemleri

DTGUA-3 uzmanlığı, iki ana analiz yöntemini kapsar. Her birinin kendine özgü teknik özellikleri, güçlü yanları ve sınırlılıkları vardır.

Çok Modlu İtme Yöntemi (Pushover Analizi)

Çok modlu itme yöntemi, binaya depremi temsil eden yatay yüklerin kademeli olarak uygulanması ve binanın plastikleşerek çökme aşamasına kadar olan davranışının izlenmesi esasına dayanır. Her adımda binada oluşan plastik mafsallar, kesit dönmeleri ve kat deplasmanları kaydedilir.

Yöntemin avantajı, binanın kapasite eğrisini açık biçimde ortaya koymasıdır. Bu eğri, binanın hangi yatay yük seviyesinde hangi deplasmana ulaştığını ve bu deplasmanda hangi elemanların hasar aldığını gösterir. Yönetmelik, bu eğriyi iki doğrulu elasto-plastik bir modal kapasite diyagramına dönüştürerek depremin binadan talep ettiği yer değiştirmeyi (performans noktası) belirler.

DTGUA-3 uzmanının kontrol ettiği ana noktalar şunlardır:

Kullanılan malzeme modelinin (beton, donatı) yönetmeliğe uygunluğu
Plastik mafsal tanımlarının ve kapasite eğrilerinin doğruluğu
Yük deseninin ve kullanılan modların seçiminin uygunluğu
Modal kapasite diyagramı ve performans noktası hesaplarının doğruluğu
Elemanlarda hesaplanan hasar bölgeleri ile yönetmelik sınır değerlerinin karşılaştırılması
Yatay stabilite ve ikinci mertebe etkilerin dikkate alınıp alınmadığı

Zaman Tanım Alanında Doğrusal Olmayan Hesap

Zaman tanım alanında analiz (time history), binaya gerçek veya sentetik deprem ivme kayıtlarının doğrudan uygulanması ve binanın deprem süresince geçirdiği her aşamadaki davranışının hesaplanmasıdır. İtme analizinden çok daha kapsamlı ve gerçekçi sonuçlar verir; ancak karşılığında çok daha yüksek modelleme özeni ve hesap maliyeti gerektirir.

Bu analizin güvenilirliği, kullanılan deprem kaydı setinin kalitesine doğrudan bağlıdır. Bu nedenle zaman tanım alanında analiz yapılan her projede DTGUA-1 uzmanının deprem kayıtlarını ölçeklendirme ve dönüştürme açısından kontrol etmesi zorunludur. DTGUA-3 uzmanı ise yapı modelinin nonlinear davranışını kontrol eder.

Zaman tanım alanında analiz, özellikle şu projelerde tercih edilir:

Deprem yalıtımlı binalar (izolatör davranışını modellemek için)
Yüksek binalar (yüksek mod katkılarını yakalamak için)
Tarihi yapılar ve karmaşık geometrili özel yapılar
Nükleer tesis, veri merkezi gibi hayati önem taşıyan yapılar

DTGUA-3 Uzmanı Hangi Kontrolleri Yapar?

DTGUA-3 uzmanının gözetmenlik süreci, projenin teslim edilmesiyle başlayıp nihai rapor imzasıyla biten aşamalı bir kontrol zinciridir. Sahada en sık karşılaştığımız kontrol başlıkları:

Model kurulumunun doğruluğu: Binanın geometrisi, kat planları, kesit bilgileri, malzeme parametreleri ve kütle dağılımı analiz yazılımına doğru aktarılmış mı?

Nonlinear eleman tanımları: Kolonlarda, kirişlerde ve perdelerde kullanılan plastik mafsal modelleri, fiber kesit tanımları, beton ve donatı malzeme eğrileri yönetmelikte tanımlanan kurallara uygun mu?

Deprem talebi ve performans hedefi: Proje için belirlenen deprem seviyesi (DD-1, DD-2, DD-3, DD-4) ve hedef performans seviyesi yönetmeliğe uygun seçilmiş mi? Mevcut binalar için TBDY-2018 15. Bölüm’e uygun performans hedefleri tanımlanmış mı?

Saha verilerinin doğruluğu: Mevcut bina değerlendirmelerinde, karot numune sonuçları, donatı tespit raporları, röleve çalışmaları analize doğru yansıtılmış mı? Özellikle donatı bilgisi eksik girilen projelerde bütün analiz sonuçları güvenilirliğini kaybeder.

Sonuçların yorumlanması ve raporlanması: Hesaplanan plastik mafsal durumları yönetmelikteki sınır değerlerle karşılaştırılmış mı? Performans noktasında binanın durumu doğru yorumlanmış mı? Rapor, hem teknik hem de idari tarafın anlayabileceği şekilde düzenlenmiş mi?

Bu süreçte yapılan her kontrol, gözetmen tarafından e-TGU sistemine girilir. Tespit edilen eksiklikler yazılı olarak proje müellifine ve yapı sahibine bildirilir; düzeltmeler yapıldıktan sonra nihai gözetim raporu düzenlenir.

DTGUA-3 Gözetmeni Nasıl Olunur?

DTGUA-3 uzmanlığı için Bakanlığa başvuracak inşaat mühendisinin karşılaması gereken ön koşullar:

İnşaat mühendisliği lisans mezunu olmak
Mesleğinde fiilen en az 5 yıl çalışmış olmak
Daha önce kendi isteği dışında sicilden çıkarılmamış olmak
Doğrusal olmayan analiz alanında yayın, proje deneyimi veya akademik çalışma sahibi olmak

DTGUA-3, DTGUA-1 ve DTGUA-2 ile aynı kategoride değerlendirilen ve akademik birikim gerektiren bir uzmanlık alanıdır. Yönetmeliğin Ek-2’si, bu alan için “ilgili alanda yüksek lisans/doktora yapmış/yönetmiş veya ders veriyor olma ve halen bir yükseköğretim kurumunda öğretim üyesi/görevlisi olma” koşulunu yeterlilik kriteri olarak tanımlar. Bu yolla başvuran mühendisler puanlama kriterlerini tek başına karşılayabilir.

Bu yolu seçmeyen adaylar için ise Komisyon değerlendirmesi üzerinden en az 60 puan alma şartı geçerlidir. Değerlendirme kriterleri arasında: gerçekleştirilmiş doğrusal olmayan analiz projelerinin sayısı ve niteliği, uluslararası indeksli dergilerdeki yayınlar, verilen eğitimler ve sahip olunan sertifikalar yer alır.

Önemli bir not: DTGUA-4 belgesi olan uzmanlar, DTGUA-3 kapsamında da yetkili sayılır ve DTGUA-3 için ayrı belge bedeli ödemezler. Bu durum, yüksek bina uzmanlığına sahip mühendislerin performans analizleri için de doğal olarak yetkili olmasını sağlar.

Tasarım gözetmenliği belgesi başvuru süreci hakkında daha detaylı bilgi için Tasarım Gözetmeni Uzmanı Nedir? 2026 Rehberi yazımızı inceleyebilirsiniz.

DTGUA-3 Süreçlerinde Sık Yapılan Hatalar

Sahada edindiğimiz deneyim, DTGUA-3 süreçlerinde tekrar tekrar aynı hataların yapıldığını gösteriyor. Bir proje sahibi veya proje müellifi açısından dikkat edilmesi gereken başlıca konular:

Gözetmenin süreçten geç haberdar edilmesi. Tasarım gözetmeni, yönetmelik gereği proje müellifinin çalışmaya başlamasıyla birlikte atanmalıdır. Proje neredeyse bittikten sonra gözetmen aranması, hem gereksiz revizyon maliyetine hem de süreç gecikmesine yol açar.

Saha tespit çalışmalarının yüzeysel tutulması. Mevcut bina değerlendirmelerinde, bina üzerinde yapılan karot numune sayısı, donatı tespit yöntemi ve röleve doğruluğu analizin tüm güvenilirliğini belirler. Yeterince detay çalışılmamış bir saha çalışması üzerine kurulan doğrusal olmayan analiz, “çöp giren — çöp çıkan” (garbage in, garbage out) örneğidir.

Yazılımın varsayılan ayarlarıyla analiz yapılması. Piyasadaki analiz yazılımları güçlü araçlardır ancak her projenin kendi malzeme, kesit ve plastik mafsal özellikleriyle özelleştirilmesi gerekir. Yazılımın default tanımlarıyla yapılan analizler, binayı doğru temsil etmeyebilir.

Yanlış deprem seviyesi ve performans hedefi seçimi. Binanın kullanım amacı (konut mu hastane mi), deprem tasarım sınıfı, bina yükseklik sınıfı ve performans hedefi konuları birlikte değerlendirilmelidir. Bu seçimlerdeki bir hata, tüm analiz sonuçlarının yorumunu değiştirir.

Gözetmen raporlarının eksik tutulması. Gözetim süreci boyunca düzenlenen ara raporlar, hem Bakanlığa bildirim hem de sonraki anlaşmazlık durumlarında kanıt değeri taşır. Bu raporların düzenli tutulmaması, süreç sonunda büyük sorun yaratabilir.

DTGUA-3 ve Bina Performans Analizi İlişkisi

Bina performans analizi, halk arasında ve bazı meslek içi yazışmalarda farklı adlarla anılsa da, TBDY-2018 dilinde karşılığı net olan bir mühendislik faaliyetidir. Ve yapılan her performans analizi, doğası gereği doğrusal olmayan analiz yöntemlerini içerir.

Bu nedenle ticari hayatta bir binanın performans analizinin yaptırılması süreci, aynı zamanda DTGUA-3 kapsamında bir gözetmenlik sürecinin işletilmesi anlamına gelir. Yani bir yapı sahibi performans analizi için proje müellifiyle anlaştığında, paralel olarak DTGUA-3 uzmanından da hizmet almak zorundadır.

Performans analizi sürecinin nasıl işlediği, ne zaman gerekli olduğu ve hangi çıktıları ürettiğine dair detaylı bilgi için Bina Performans Analizi Nedir? 2025 Rehberi yazımızı inceleyebilirsiniz.

DTGUA-3 Hizmet Bedeli Nasıl Belirlenir?

Yönetmeliğin Ek-2’sine göre DTGUA-3 hizmet bedeli, tipik olarak DTGUA-4 ve DTGUA-5 alanlarına dâhil işlerle birlikte ya da bunlardan ayrı olarak hesaplanır. Bedel hesabında baz alınan temel parametreler:

Toplam inşaat alanı (m²)
Yönetmelikte tanımlı pursantaj oranları
Aylık asgari ücretin brüt tutarı
Projenin tek bir blok mu yoksa tekrarlı uygulamalar mı içerdiği

Pratik olarak DTGUA-3 hizmet bedelleri, projenin büyüklüğü ve karmaşıklığına göre ciddi farklılıklar gösterir. Küçük ölçekli bir mevcut bina güçlendirme projesinde bedel görece mütevazı kalabilirken, büyük ölçekli yeni yüksek bina projelerinde DTGUA-3 bedeli diğer uzmanlık alanlarıyla birlikte önemli bir kalem oluşturabilir. Statik proje fiyatları ile DTGUA-3 bedelleri birbirinden bağımsız kalemler olduğundan, proje bütçesi hazırlanırken ikisinin ayrı değerlendirilmesi gerekir.

Statek ve DTGUA-3 Süreçlerinde Danışmanlık

Statek olarak 15 yılı aşkın süredir mühendislik müşavirlik hizmeti veriyor; statik proje, bina performans analizi, güçlendirme tasarımı ve proje yönetimi alanlarında yapı sahiplerine, müteahhitlere ve kamu kurumlarına danışmanlık sağlıyoruz. Bina mühendisliği and afet risk yönetimi hizmetlerimiz kapsamında DTGUA-3 süreçlerinize uçtan uca destek veriyoruz.

DTGUA-3 kapsamına giren performans analizi ve güçlendirme projelerinizde; saha tespit çalışmalarının planlamasından analiz kurulumuna, gözetmen seçiminden sözleşme aşamasına kadar tüm süreci tek elden koordine ediyoruz. Ankara ve çevre illerdeki projelerde sahip olduğumuz saha deneyimi, sürecin hem mühendislik hem idari tarafında hızlı ve sorunsuz ilerlemesine imkân sağlıyor.

Mevcut binanızın performans analizini yaptırmak, güçlendirme seçeneklerini değerlendirmek veya yeni proje DTGUA süreçleriniz için danışmanlık almak istiyorsanız, iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Proje özellikleriniz doğrultusunda kapsamlı bir değerlendirme yaparak yol haritanızı birlikte çıkarabiliriz.

Sıkça Sorulan Sorular

DTGUA-3 ile bina performans analizi aynı şey midir? Hayır, farklı kavramlar. Bina performans analizi, proje müellifinin yaptığı mühendislik hesap ve tasarım faaliyetidir. DTGUA-3 ise bu analizi yapan proje müellifinden bağımsız, ikinci bir uzmanın gözetim ve kontrol hizmetidir. Her performans analizi projesinde her iki rol de bulunur: biri analizi yapar, diğeri analizi denetler.

Güçlendirme projesi için mutlaka DTGUA-3 gözetmeni gerekli midir? TBDY-2018 Bölüm 15 kapsamında yapılan performans tabanlı güçlendirme projelerinde evet, zorunludur. Gözetmen hizmeti alınmadan hazırlanan projenin yapı ruhsatı aşamasında sorun çıkarması yüksek ihtimaldir.

DTGUA-3 gözetmeni projeyi ne kadar sürede tamamlar? Süre projenin büyüklüğüne, karmaşıklığına ve proje müellifinin gözetmenin taleplerine yanıt verme hızına bağlıdır. Ortalama bir mevcut bina güçlendirme projesinde gözetmenlik süreci 2–4 ay aralığında tamamlanır. Yüksek bina veya çok bloklu projelerde süreç 6 aya kadar uzayabilir.

Yalnızca itme analizi yapılacaksa DTGUA-1 gerekli mi? Hayır. DTGUA-1 yalnızca zaman tanım alanında analiz yapıldığında gereklidir. Sadece çok modlu itme analizi yapılan projelerde DTGUA-3 gözetmeni tek başına yeterli olur.

DTGUA-3 uzmanı proje müellifi olabilir mi? Hayır, aynı projenin proje müellifi ve gözetmeni aynı kişi olamaz. Yönetmelik bu bağımsızlığı temel ilke olarak kabul eder. DTGUA-3 uzmanı olarak kayıtlı bir mühendis başka projelerde müellif olarak çalışabilir, ancak gözetmenlik yaptığı projenin müellifi olamaz.

DTGUA-3 hizmeti hangi belgelerle sonuçlanır? Süreç sonunda tasarım gözetmeni; kesin proje gözetim raporu, uygulama projesi gözetim raporu, nihai gözetim raporu and iş bitirme tutanağı düzenler. Bu belgeler yapı ruhsatı başvurusunda statik projelerle birlikte ilgili idareye sunulur ve e-TGU sisteminden Bakanlığa bildirilir.