Tasarım Gözetmeni Uzmanı Nedir? Görev, Yetki ve Belge Süreci

Türkiye’de özellikle 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından, yüksek performans gerektiren binaların mühendislik kontrolü mevzuatta çok daha katı bir çerçeveye oturtuldu. Bu çerçevenin merkezinde ise kamuoyunda hâlâ yeterince bilinmeyen bir meslek tanımı var: tasarım gözetmeni uzmanı.

Yapı sahibinden proje müellifine, belediyelerden yüklenicilere kadar inşaat sürecinin her aşamasındaki paydaşın karşısına çıkan bu unvan, aslında Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY-2018) kapsamında özel uzmanlık gerektiren analizlerin bağımsız kontrolünü yapan ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından belgelendirilen inşaat mühendisini tanımlıyor.

Statek olarak 15 yılı aşkın süredir statik proje, bina performans analizi ve güçlendirme danışmanlığı hizmeti verdiğimiz sahadaki deneyimimizle; bu yazıda tasarım gözetmeni uzmanının kim olduğunu, ne iş yaptığını, hangi binalarda zorunlu olduğunu ve belge başvuru sürecini bütün detaylarıyla açıklıyoruz.

Tasarım Gözetmeni Uzmanı Kimdir?

Tasarım gözetmeni uzmanı, resmi tanımıyla “Özel Binalar Tasarım Gözetmenliği Belgesi” sahibi olan; ilgili uzmanlık alanında teorik ve mesleki bilgi ve deneyime sahip, Bakanlıkça düzenlenen belgeye istinaden tasarım gözetimi ve kontrolü hizmeti sunan inşaat mühendisidir.

28 Eylül 2022 tarihli ve 31967 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan “Özellik Arz Eden Binaların Tasarım Gözetimi ve Kontrolü Hizmetlerine Dair Yönetmelik”, bu unvanın hukuki çerçevesini oluşturan temel mevzuattır.

Tasarım gözetmeninin ön plana çıkan özelliği, bağımsız bir mühendislik kontrolü sunmasıdır. Yani proje müellifi ile yapı sahibi arasında ayrı bir uzman gözle, projedeki hesap ve tasarım kararlarını TBDY-2018’e uygunluk açısından inceler, onaylar veya düzeltme talep eder.

Tasarım Gözetmeni Hangi Projelerde Zorunludur?

TBDY-2018’in 1.3 maddesinde tanımlanan özel uzmanlık gerektiren durumlarda, yapı sahibinin tasarım gözetmeninden hizmet alması ve bu hizmete ait raporların yapı ruhsatı başvurusunda statik projelerle birlikte ilgili idareye sunulması yasal zorunluluktur. Bu durumlar özetle:

Bina Yükseklik Sınıfı 2 veya 3 kapsamındaki (yüksek binalar) yapılar
Deprem yalıtımlı (sismik izolatörlü) binalar
Doğrusal olmayan hesap yöntemi gerektiren yapılar
Sıvılaşma riski bulunan veya kazıklı temel kullanılan, doğrusal olmayan zemin davranışı içeren zeminlere oturan binalar
Mevcut binalarda şekil değiştirmeye göre değerlendirme ve güçlendirme projeleri

Yapı sahibi bu yükümlülüğü yerine getirmezse, yapı ruhsatı almak mümkün olmuyor. Dolayısıyla tasarım gözetmeni bir formalite değil, projenin ruhsatlandırılmasının ön koşulu.

Tasarım Gözetmeni Uzmanının Görev ve Sorumlulukları

Yönetmelik ve ilgili tebliğ uyarınca, tasarım gözetmeninin görev kapsamı oldukça net tanımlanmış durumda. Yaptığı iş, yalnızca bir “imza atma” süreci değil; proje boyunca aşamalı olarak yürütülen bir mühendislik kontrol hizmetidir.

Projelerin TBDY-2018’e uygunluğunu denetlemek tasarım gözetmeninin birincil görevidir. Proje müellifinin hazırladığı hesap raporları, çizimler ve modelleri uzmanlık alanının gerektirdiği kapsamda inceleyerek yönetmelik şartlarıyla uyumu değerlendirir. Tespit ettiği hata, eksiklik veya yetersizlikleri yazılı olarak proje müellifine ve yapı sahibine bildirir — bu bildirim daha sonra yapılacak revizyonların de resmi dayanağı olur.

Aşamalı gözetim raporları düzenlemek ise sürecin sürekliliğini sağlar. Kesin proje, uygulama projesi gibi her bir safha sonunda gözetmen bir rapor hazırlar. Hizmet tamamlandığında ise nihai gözetim raporu ve iş bitirme tutanağı düzenlenir. Bu belgeler e-TGU (elektronik Tasarım Gözetim Uzmanlığı) sistemi üzerinden Bakanlığa bildirilir.

Heyet çalışmalarında koordinasyon sağlamak da önemli bir sorumluluktur. Özellikle yüksek binalarda ve deprem yalıtımlı yapılarda birden fazla uzmanlık alanından gözetmen aynı projede görev alır. Örneğin DTGUA-1, DTGUA-2 ve DTGUA-5 uzmanları bir deprem yalıtımlı binada birlikte çalışır. Koordinatör gözetmen, diğer gözetmenlerin kontrollerini entegre eder ve nihai raporu imzalar.

Unutulmaması gereken önemli bir nokta var: Tasarım gözetmeni, yazılı uyarılarına rağmen proje müellifi veya yapı sahibi tarafından dikkate alınmayan konulardan sorumlu tutulamaz. Ancak projenin yönetmeliğe, standartlara ve fen kurallarına aykırı yapılmasından doğan yapı hasarlarından, kendi kusuru oranında sorumluluğu devam eder.

Kimler Tasarım Gözetmeni Olabilir?

Yönetmelik, tasarım gözetmenliği belgesi için aday olacak inşaat mühendisine net şartlar koyuyor:

Mesleğinde fiilen en az 5 yıl çalışmış olmak
Daha önce kendi isteği dışında tasarım gözetmenliği sicilinden çıkarılmamış olmak
Disiplin yönünden meslekten veya memuriyetten çıkarılmamış, mesleki faaliyetten sürekli yasaklanmamış olmak
Başvurulan uzmanlık alanına göre Ek-2’de belirtilen yeterlilik koşullarını karşılamak
Komisyon değerlendirmesinde en az 60 puan almak

Yeterlilik değerlendirmesinde akademik unvan, yayın sayısı, üstlenilen proje deneyimi ve ilgili alanda verilen eğitimler puanlama kriterlerini oluşturuyor. Özellikle DTGUA-1, DTGUA-2 ve DTGUA-3 gibi yüksek uzmanlık gerektiren alanlarda ilgili konuda yüksek lisans/doktora derecesi veya öğretim üyeliği önemli avantaj sağlıyor.

Önemli bir açıklama: Başvuru hakkı yalnızca “münhasıran akademik eğitim, proje tasarımı veya proje danışmanlığı işi ile uğraşan” inşaat mühendislerine tanınmıştır. Yani tasarım gözetmeni aynı zamanda müteahhit veya yüklenici olamaz — bu kısıtlama, bağımsız kontrol mekanizmasının temel güvencesi.

Tasarım Gözetmenliği Belgesi Başvuru Süreci

Belge başvurusu Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na fiziki evrak ile yapılıyor; takibi ise e-TGU sistemi üzerinden elektronik olarak yürütülüyor. 2025 yılı için başvuru ücreti her bir uzmanlık alanı için 6.100 TL basılı malzeme ve 4.700 TL danışmanlık ücreti olmak üzere belirlendi. 2026 rakamları Bakanlıkça yıl başında güncelleniyor.

Başvuruda istenen temel belgeler arasında diploma, mezuniyet belgesi, son 3 aya ait SİM (Serbest İnşaat Müşavirliği) belgesi, meslek odası kayıt belgesi, taahhütname, referans projeler, yayın listeleri ve akademik belgeler yer alıyor. Başvuran adayın yayın, proje ve eğitim deneyimlerini tek tek Bakanlığa tevsik etmesi gerekiyor.

Başvuru sonrası, Özel Binalar Teknik Komisyonu evrakları değerlendirerek aday hakkında karar veriyor. Olumlu sonuç çıkan adaylar, Bakanlığın kamuya açık tasarım gözetmenleri listesine dahil ediliyor ve e-TGU sistemi üzerinden aktif olarak hizmet sunmaya başlayabiliyor. Listeye erişim herkese açık — yapı sahipleri de bu listeden gözetmen seçebiliyor.

Değerlendirme sonucu olumsuz çıkan adaylar, 1 yıl geçmeden aynı uzmanlık alanına tekrar başvuruda bulunamıyor.

DTGUA Uzmanlık Alanları

Tasarım gözetmenliği belgesi “tek tip” bir belge değil; uzmanlık alanlarına göre DTGUA-1’den DTGUA-5’e kadar sınıflandırılıyor. Her alan, TBDY-2018’in farklı bir teknik konusuna karşılık geliyor:

DTGUA-1: Zaman tanım alanında deprem hesabı için deprem kayıtlarının seçimi, ölçeklendirilmesi ve dönüştürülmesi
DTGUA-2(a): Deprem etkisi altında doğrusal olmayan zemin davranış analizleri
DTGUA-2(b): Deprem etkisi altında doğrusal olmayan yapı-kazık-zemin etkileşimi hesapları
DTGUA-3: Çok modlu itme yöntemi ile doğrusal olmayan hesap ve zaman tanım alanında doğrusal olmayan hesap
DTGUA-4: Yüksek bina taşıyıcı sistemlerin deprem hesabı ve tasarımı
DTGUA-5: Yalıtımlı bina taşıyıcı sistemlerinin deprem hesabı ve tasarımı

Her alanın detaylı kapsamı ve hangi projelerde hangi uzmanlık alanından gözetmen gerektiği konusunda DTGUA Nedir? Deprem Tasarım Gözetmenliği Uzmanlık Alanları — 2026 Kapsamlı Rehber yazımızı inceleyebilirsiniz.

Ayrıca Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nde yangından korunma analizleri için ayrı bir belgelendirme seti olan YTGUA-1 ve YTGUA-2 uzmanlık alanları da bulunuyor. Bu alanlar, yüksek katlı binalarda yangın mühendisliği konusunda benzer bir bağımsız kontrol mekanizması sağlıyor.

Yapı Sahipleri Tasarım Gözetmenini Nasıl Seçmeli?

Yapı sahibi, projenin gerektirdiği uzmanlık alanına uygun tasarım gözetmenini Bakanlığın yayımladığı güncel listeden seçer. Bu listeye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Mesleki Hizmetler Genel Müdürlüğü web sitesi üzerinden erişilebiliyor. 2025 yılı itibarıyla listede DTGUA-1 ile DTGUA-5 arasındaki tüm alanlarda yüzlerce mühendis kayıtlı.

Seçim yaparken dikkat edilmesi gereken başlıca noktalar:

Gözetmenin doğru uzmanlık alanına sahip olduğundan emin olunması (örneğin yüksek bina için DTGUA-4, performans değerlendirmesi için DTGUA-3)
Aynı anda sürdürebileceği iş sayısının ve toplam inşaat alanının sınırlı olması (DTGUA-4 ve DTGUA-5 için 5 iş ve 360.000 m² üst sınır)
Hizmet sözleşmesinin yönetmelikteki tip sözleşme formatında imzalanması
Bağımsızlık ilkesine uyulması — gözetmen, projenin müellifi veya yüklenicisi olamaz

Statek olarak biz de sahada gözlemlediğimiz en yaygın sorunu not düşmek isteriz: Yapı sahipleri çoğu zaman gözetmeni “son anda” arıyor ve proje bitmek üzereyken sürece dahil ediyor. Oysa tasarım gözetmeninin proje müellifinin çalışmaya başlamasıyla birlikte atanması gerekiyor. Geç kalan atama, hem projede maliyetli revizyonlara hem de süreçte gecikmelere yol açıyor.

Statek ve Tasarım Gözetmenliği Hizmetleri

Statek olarak inşaat mühendisliği müşavirlik faaliyetlerimiz kapsamında; statik proje, bina performans analizi, güçlendirme tasarımı ve proje yönetimi hizmetlerini tek çatı altında yürütüyoruz. Bina mühendisliği ve afet risk yönetimi hizmetlerimiz kapsamında tasarım gözetmenliği sürecinizde yapı sahibinden yükleniciye, proje müellifinden belediyeye kadar tüm tarafların iletişimini koordine edecek teknik danışmanlık hizmeti sağlıyoruz.

Özellikle DTGUA-3 kapsamındaki mevcut bina performans değerlendirmesi ve güçlendirme projeleri alanında sahip olduğumuz deneyim, gözetmenlik sürecini hızlı ve eksiksiz yürütmenize imkân sağlıyor. Süreçle ilgili detaylı bilgi almak için iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tasarım gözetmeni uzmanı ile yapı denetçisi aynı şey midir? Hayır. Yapı denetçisi, 4708 sayılı Yapı Denetimi Kanunu kapsamında inşaat sürecinde sahada denetim yapar. Tasarım gözetmeni ise projenin tasarım aşamasında, özel uzmanlık gerektiren deprem hesapları için bağımsız mühendislik kontrolü sunar. Yaptıkları işler birbirini tamamlayıcıdır, ancak birbirinin yerine geçmez.

Her bina için tasarım gözetmeni zorunlu mudur? Hayır. Yalnızca TBDY-2018’in 1.3 maddesinde tanımlanan “özellik arz eden binalarda” zorunludur. Standart konut projelerinde, bina yükseklik sınıfı 1 (BYS-1) kapsamındaki düşük ve orta yapılarda gözetmen gerekmez.

Bir proje için kaç tasarım gözetmeni görevlendirilir? Projenin özelliğine göre değişir. Yalnızca DTGUA-4 gerektiren standart bir yüksek binada tek gözetmen yeterli olabilirken, deprem yalıtımlı ve doğrusal olmayan zemin analizi gerektiren bir projede DTGUA-1, DTGUA-2 ve DTGUA-5 uzmanlarından oluşan 3 kişilik bir heyet görev yapar.

Tasarım gözetmeni ücreti nasıl hesaplanır? Hizmet bedeli, yönetmeliğin Ek-2’sinde yer alan pursantaj tabloları ve birim alan üzerinden belirleniyor. DTGUA-4 ve DTGUA-5 için toplam inşaat alanı üzerinden hesaplanan bir formül uygulanıyor; DTGUA-1 için ise bu bedelin beşte biri esas alınıyor. Net tutar projenin büyüklüğüne ve uzmanlık alanlarının kombinasyonuna göre değişiyor.

Mevcut binayı güçlendirirken de tasarım gözetmeni gerekir mi? Evet. Mevcut binalarda TBDY-2018’in 15. Bölümü kapsamında yapılan şekil değiştirmeye göre değerlendirme ve güçlendirme projelerinde DTGUA-3 uzmanlık alanında tasarım gözetmeni hizmeti alınması zorunludur. Konuyla ilgili detaylı bilgi için Bina Güçlendirme Fiyatları ve Aşamaları, Bina Performans Analizi Nedir? ve Deprem Dayanıklılık Raporu Nedir, Nasıl Alınır? yazılarımızı inceleyebilirsiniz.